Blog Fullwidth

To najważniejsze trzeba powiedzieć od razu i na samym początku: to jedna z lepszych książek fotograficznych, jakie mi wpadły w ręce w ostatnim czasie. Śmiało porównuję ją do klasycznych pozycji Moriyamy, których mam kilka na półce, i do ulubionego albumu Sary Moon, którą kiedyś miałem okazję spotkać na wernisażu jej wystawy w Kioto. Czy da się połączyć Moriyamę i Sarę Moon w jednym albumie? Karkołomne zadanie i huśtawka nastrojów. Ale to zaproponowała mi Silvia Pogoda w swojej pierwszej książce fotograficznej pod tytułem „Butterfies”. Zdjęcia wykonane w czasie siedmioletniego okresu i wielokrotnych podróży po Japonii.

Teraz słowo usprawiedliwienia. Do użycia tych śmiałych porównań wezwała mnie sama Autorka tekstem na okładce książki. Okładka oprawiona w granatowe szorstkie płótno nie zawiera informacji o autorze czy tytule. Te znajdują się na grzbiecie albumu. Za to na okładce widzimy piękny wklęsłodruk w kolorze miedzi w pionowym układzie tekstu, nawiązującym do tradycyjnej japońskiej sztuki kaligrafii. Trzeba trochę uważności, żeby ten tekst przeczytać: „Nie pokażę ci niczego, czego do tej pory nie widziałeś. Nie powiem ci niczego, czego do tej pory nie słyszałeś. Słowa ograniczają, ale ty ciszo, ach, ciszo, jesteś tak bogata i bezgraniczna”.

Czy po takim dictum ma sens pisanie czegoś więcej o tej książce poza przekazaniem swoich wrażeń? Czy potrzebne jest rozdzielanie włosa na czworo i szukanie odpowiedzi na ulubione szkolne pytanie, co autor miał na myśli? Opadły mnie w tej chwili pisania wątpliwości, więc może, zyskując trochę czasu na zastanowienie, przejdę do faktów, bo to przecież najprostsze.

Silvia Pogoda jest kobietą wielu talentów. Fotografką, reżyserką, ilustratorką, blogerką. Pochodzi ze Słowacji, gdzie skończyła studia doktoranckie na kierunku nauk politycznych Uniwersytu w Bańskiej Bystrzycy. Jednak jej żywiołem okazała się sztuka, przez pewien czas studiowała równocześnie na Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu i w Instytucie Twórczej Fotografii w czeskiej Opawie. W ITF poznała swojego późniejszego męża, polskiego fotografa Barta Pogodę. Spędzają wiele czasu podróżując po świecie, a jednym z głównych i powtarzalnych celów wyjazdów jest Japonia.

Na obecnym etapie życia Silvia jest przede wszystkim matką. Mają z Bartem dwoje wspaniałych dzieci, które często przewijają się na ich fotografiach i filmach. W jednym z wywiadów Silvia mówi, że macierzyństwo pobudziło w niej chęć do intensywnego fotografowania, że nagle odkryła inny świat, poczuła go na nowo w warstwie wizualnej czy choćby w sferze zapachów. To niewątpliwe przełożyło się na zdjęcia, które widzimy w jej książce.

               *          *          *          *          *

Kiedy mówi o sobie jako o artystce, nie wymienia na pierwszym miejscu fotografii. Jest artystką totalną i fotografia bywa u niej jednym z wielu elementów przekazu. W przypadku Butterflies mamy zdjęcia połączone z krótkimi tekstami w stylu haiku, będące swoistymi drogowskazami, które są ważne w nawigacji przez tę książkę. Bo zdjęcia nie są przeznaczone do odbioru wprost. Mniej chodzi o to co na nich widać, bardziej co czujemy je oglądając.

I tutaj także jeden z krótkich tekstów jest podpowiedzią: „Sięgaj ręką po wyimaginowane. Rzeczywistość nie potrzebuje ostrych konturów”. I tak właśnie jest z tymi zdjęciami.  Niektóre są ostre, zawierają wyraźne motywy, powalają ilością szczegółów i pięknem wizualnym, jednak ich przesłanie pozostaje trudną do rozwiązania zagadką. Z drugiej strony kadry przedstawiające realną i rozpoznawalną scenę wymagają równie dokładnej analizy przez efekt rozmazania obrazu, nieostrość czy deformację.

Butterflies to fascynująca podróż od zdjęcia do zdjęcia, przez kolor i czarno-biel, przez barwne nieostre plamy i kontrastowe monochromatyczne wzory rodem z japońskich drzeworytów. Czuję w tym wszystkim ducha Japonii. Ale nie tej, która jest pierwszym najbanalniejszym skojarzeniem, czyli wysokich technologii, wspaniałej miejskiej architektury, tłumów ludzkich na ulicach. Japonia Silvii Pogody, (poza małym fragmentem książki, ale o tym jeszcze będzie później), jest wiejska, rustykalna, odwieczna w kręgu życia i śmierci przez poszanowanie dla każdego kamienia, źdźbła trawy, fragmentu mchu. Albo motyli, żyjących tak krótko i narażonych na tyle niebezpieczeństw, które mimo wszystko były, są i, taką mamy nadzieję, zawsze będą. Jest w tych zdjęciach magia pochwycona przez obserwatora z zupełnie innej kultury, który jest czuły na podskórne prądy i zakrzywienia fal grawitacyjnych w tym konkretnym miejscu wszechświata.

Po pierwszym przejrzeniu miałem już kilka zapamiętanych kadrów, które pewnie zostaną ze mną na dłużej. Choćby czarno biała fotografia egzotycznego liścia rozpostartego niczym tapeta, przez który przechodzi jaszczurka rodem z kadrów Arakiego. Albo jedno z kolorowych zdjęć z wielkiego miasta, które w sposób widoczny męczyło autorkę. Ten fragment książki jest pełen smutku, współczucia dla ludzi, którzy żyją pod wielkim ciśnieniem miejskiego zgiełku. Na jedno z tych zdjęć warto zwrócić szczególną uwagę. Z zaciemnionego okna wysuwa się ręka zaciśnięta w pięść. W jej kierunku zmierza dziwnie ubrana postać, z nakrycia głowy wystaje przeciwsłoneczny daszek. Ale dziwny to daszek, bo wygląda raczej jak jakaś wojskowa przyłbica. Wyobraźnia podsuwa wyimaginowane scenariusze. Co tam się za chwilę stanie? A raczej stało, bo czas na fotografii zatrzymany został tylko dla nas, w rzeczywistości od chwili zrobienia zdjęcia popłynął wartkim strumieniem dalej. Wynikiem jest przejmująca konfrontacja wizualna, która dzięki magii fotografii i uchwyceniu odpowiedniego momentu wyczarowuje tu zagadkową historię.

Dochodzę do końca książki. Natykam się na przedostatnie, zdumiewające w swojej oczywistości zdjęcie. Wyraźny, ostry, dobrze oświetlony nocny portret starszego mężczyzny patrzącego na nas drwiącym wzrokiem. Wydaje się pytać: i co teraz? Poukładałeś sobie w głowie pięknie i logicznie tę książkę, posortowałeś na kolory i czarno-biele, klimaty i odczucia, nawet dopisałeś sobie jakieś scenariusze… A tu taka niespodzianka, stawiająca swoją oczywistością wszystko na głowie. No cóż, jakoś trzeba przełknąć tę pigułę i przejść o krok dalej, do ostatniego zdjęcia.

Spędziłem nad nim trochę czasu i nadal nie wiem co przedstawia. Jest to jakaś kolista struktura z wyoblonym centralnym punktem. Zdjęcie czarno białe, mocno kontrastowe i ostre. Pierwsze skojarzenie to układ planet krążących wokół wielkiej gwiazdy sfotografowany potężnym teleskopem. Może to jakaś wizja wszechświata przekazana nam przez Autorkę na zakończenie? Ale równie dobrze może to być okrągła miska z przygotowywanym do pieczenia ciastem, zamieszanym właśnie przez obrotową łyżkę robota kuchennego. Zaiste piękny kontrapunkt.

Ale to widzę ja. A co zobaczy ktoś inny?

W takiej sytuacji najlepiej zamknąć oczy i poddać się zaczarowanej chwili, którą się zwykle przeżywa po zakończeniu czytania książki. Zgodnie zresztą z przesłaniem z ostatniej strony okładki w znanym nam już miedzianym kolorze: „oczy, które są zamknięte, rozumieją najwięcej”.

Wiec odpuśćmy sobie dalsze dzielenie włosa na czworo, dociekanie, co Autorka miała na myśli. Pozostawmy w sobie jej obrazy i klimat opowieści. Pozwólmy, żeby ona w nas powoli dojrzewała.

Butterflies, Silvia Pogoda

Fundacja Powiększenie, Warszawa, 2021

https://wszyscyjestesmyfotografami.pl/

Autor zdjęć książki: Tomek Kubaczyk

Właśnie skończyłem czytać tę książkę. Piszę więc na świeżo, póki wszystko jeszcze gorące, póki ciepło w sercu. Bo jest to książka pisana sercem, odsłoniętymi nerwami, miejscami zdartą do kości raną.

Zacznę jednak od chłodnej konstatacji. Moją pierwszą refleksją już po kilku pierwszych rozdziałach była myśl o pewnych podobieństwach opisywanego przez autora świata do wcześniejszych moich lektur, niektórych sprzed wielu lat. No więc na pewno Hrabal z jego przewijającymi się przez całą twórczość wspomnieniami z dzieciństwa w Nymburku, czyli słodko gorzkie wspomnienia z wczesnych lat. No i Frank McCourt, „Prochy Angeli”, o irlandzkim dorastaniu w mieście o dźwięcznej nazwie Limerick, gdzie życie małego Franka raczej nie dało się opisać dowcipnymi limerykami. Może porównania trochę na wyrost, ale w przypadku książki Bogdana Frymorgena, bo o jego debiucie prozatorskim tutaj będzie mowa, mam ten przywilej, że znam osobiście autora, a akurat takie znajomości bardzo sobie cenię. Znać autora i jego książki to gratka niebywała, bo to co się czyta można skonfrontować z żywym człowiekiem. Książka daje wgląd we wnętrze autora, nieważne jak bardzo by się on za swoimi słowami ukrywał. A tutaj dodatkowo mamy wszystko jak na dłoni, życie i świat Bogdana Frymorgena. Odkryte, ale tylko pozornie.

Towarzyszymy autorowi w jego drodze życiowej od wczesnego dzieciństwa. Jest to los naznaczony chorobą ojca, depresją maniakalną, zwaną również chorobą afektywną dwubiegunową. Autor opisuje wydarzenia, analizując je umysłem dorosłego człowieka, jest sędzią surowym acz litościwym. Będąc ojcem dorosłych synów, a jak wieść niesie nawet już dziadkiem, patrzy na świat swojej przeszłości wczuwając się w role swoich rodziców, dziadków, brata, sąsiadów, kolegów ze szkoły, nauczycieli i, to jest dość mocno w narracji podkreślone, kościoła i księży. Widzimy świat, przekładając na dzisiejsze standardy, nieprzyjazny a nawet chwilami okrutny, ale z drugiej strony pełen ciepła i miłości. Świat dla współczesnych młodych ludzi egzotyczny i pewnie w sporej części niezrozumiały.

Jesteśmy z Bogdanem Frymorgenem prawie rówieśnikami, wyrastaliśmy obaj w małomiasteczkowych prowincjonalnych środowiskach, część doświadczeń życiowych mamy bardzo podobnych. Na szczęście dla mnie tylko część, bo nie dotknęły mnie egzystencjalne traumy, o których pisze autor. Mimo tego doskonale rozumiem klimat tamtego świata, pamiętam jego zapach, potrafię wczuć się w sytuację tego trochę innego chłopca, który w końcowym efekcie pokonał wszystkie trudności życiowe, jest człowiekiem radosnym, z otwartą przyłbicą patrzącym w swoją przeszłość i przyszłość. Dlatego czytam tę książkę w sporej części jako opowieść również o moim doświadczeniu życiowym. Wymieniane w tekście nazwiska różnych autorów czy kompozytorów, tytuły utworów, nazwy grup muzycznych czy różnego rodzaju produktów spożywczych łącznie z alkoholami, łączą się w mojej głowie z konkretnymi dźwiękami, słowami, smakami i zapachami. Nie muszę niczego sprawdzać w Wikipedii, żeby wiedzieć o co chodzi. To jest naprawdę wielki luksus i przyjemność. I pewnie nie tylko ja jeden jestem w stanie tak odczytywać tę książkę, bo mówi ona o doświadczeniu sporej części naszego pokolenia.

Bogdan Frymorgen jest również fotografem, jego dotychczasowe publikacje, a jest ich już kilka, to książki fotograficzne. I o fotografii jest w jego nowej książce sporo. O jego metodzie fotografowania z zamkniętymi oczami, bo wtedy jest w stanie lepiej przeżyć podniosłą chwilę narodzin zdjęcia. O tym że fotografia to dla niego część życia, czasami trochę zaniedbywana, ale zawsze obecna. Pewnie przez to bardzo fotograficzna jest konstrukcja tej nowej książki.

Widzimy wiele pojedynczych obrazów w formie krótkich rozdziałów. To jak zdjęcia w albumie rodzinnym pokazujące te same osoby w coraz to nowych układach kompozycji, światła, przysłony i czasu. Często światło wali fleszem prosto w oczy, kiedy indziej jest łagodne i litościwie miękkie. Głębia ostrości od najbliższego elementu kadru aż po sam horyzont. Albo wydobycie jakiegoś szczegółu z małej przestrzeni ostrości. Gra czasem naświetlania ukazującym jeden krótki moment albo narracja przebiegająca przez lata.

Jednak główne postaci opowieści, jak na przykład ojciec autora, zostały sfotografowane zupełnie inną, bardziej skomplikowaną metodą; metodą mikrobłysków pamięci. Frymorgen ukazuje nam ojca wielokrotnie jakby na nowo, a dopiero po tym wielokrotnym naświetleniu rozpoznajemy jego pełen obraz, dodając sobie kawałek po kawałku. Tak jak kawałek po kawałku dodajemy do siebie okruchy, żeby uzyskać obraz życia autora, w którym akcenty porozrzucał los, a on tylko w niektórych miejscach rzucił na to trochę światła.

Ostatnie rozdziały to jakby podsumowanie stanu na dzisiaj. Kim jest Bogdan Frymorgen we własnym mniemaniu, czym jest jego życie, w którym miejscu stoi, co jest dla niego ważne. Tekst pisany prozą, ale bardzo poetycki, pełen dygresji i wymagający skupienia, jeżeli nie chce się zgubić narracji. Autor zastanawia się na przykład, kim będzie w pamięci przyszłych pokoleń. Tutaj cytat: „ Ciekawe, jakim mnie zapamiętają. Bardzo możliwe, że złożą mnie z klocków, o których istnieniu nie mam pojęcia. To nie będą jakieś wielkie pomniki, raczej ulotne chwile. Zachowane zostaną słowa i uczynki, te dobre i złe, żeby było sprawiedliwie”.

Bogdanie, takie teksty pisze się na łożu śmierci, tak jak Mozart pisał swoje Requiem. Myślę, że trochę się pośpieszyłeś. Życzę Ci jeszcze wielu lat i następnych tomów wspomnień, w którym zagoszczą na przykład Twoje wnuki. Bo pierwszy tom to na razie tylko „Okruchy większej całości”. A w tych następnych tomach z największą przyjemnością spróbuję ponownie się odnaleźć. Tak więc czekam!

Bogdan Frymorgen (1962) – kurator i wydawca, autor albumów fotograficznych i wystaw, studiował anglistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Przez dwadzieścia cztery lata pracował dla Serwisu Światowego BBC. Mieszka w Londynie, jest korespondentem radia RMF FM. Współpracuje z wieloma instytucjami kulturalnymi w Polsce. Członek Okręgu Górskiego Związku Polskich Artystów Fotografików i rady nadzorczej Żydowskiego Muzeum Galicja w Krakowie.

„Okruchy większej całości”, Bogdan Frymorgen, Wydawnictwo Austeria, Kraków Budapeszt Syrakuzy 2021. Link tutaj.

Zdjęcia rodziców i małego Bogdana: archiwum rodzinne Frymorgenów. Pozostałe zdjęcia autorstwa Bogdana Frymorgena.

Dawno, dawno temu, jako młodzieniec w okresie studenckim, zaczytywałem się w Dziennikach Gombrowicza w podziemnym jeszcze, czyli konspiracyjnym wydaniu. Z tego czytania żywo w pamięci pozostało mi pewne przeżycie autora z plaży argentyńskiej, na której Gombrowicz lubił sobie poleżeć w słoneczku na kocyku. Tak więc leży nasz wieszcz na tym kocyku, jest mu miło i przyjemnie, żadnych trosk przynajmniej tu i teraz. Ale nudno trochę, więc rozgląda się dookoła i zauważa małego żuczka przewróconego przez wiatr na chitynowe plecki. Nóżkami przebiera, słońce brzuszek mu przypieka, znikąd pomocy. Gombrowicz w litościwym geście przewraca żuczka koniuszkiem palca. Żuczek łapie grunt pod nogami i biegiem ratuje się podążając ku najbliższej kępie trawy. Niedaleko leży drugi żuczek, do niego wystarczy sięgnąć małym patyczkiem, akurat taki jest pod ręką. Ale do trzeciego trzeba już wstać. A jak się wstało, to widać całą wielką plażę takich przewróconych żuczków które bez pomocy niechybnie zemrą w upale. Więc Gombrowicz przewraca te żuczki, ale im więcej ich przewraca, tym więcej widzi kolejnych, potrzebujących pomocy. I już wie, że nie da rady, że kiedyś będzie musiał przestać, że w gronie czekających na pomoc żuczków będzie ten pierwszy, na którego spojrzy, ale mu już nie pomoże. I ta świadomość mimo intensywnej ratunkowej pracy staje się katorgą dla wrażliwego pisarza. A miało być tak miło i przyjemnie…

Renzo Martens próbuje odwracać żuczki już od wielu, wielu lat.

„Enjoy Poverty” czyli „Ciesz się ze swojej biedy”, film Renzo Martensa z 2008 roku. Czarnoskóry człowiek pracuje przy karczowaniu wielkiego pola gdzieś w środkowej Afryce. Widać, że jest wściekły, że cierpi. Później dowiadujemy się, że ma do wyżywienia sporą rodzinę, a pieniądze, które zarabia, nie wystarczają nawet na zakup jedzenia. Ta praca, ponad jego siły, to jedyna w jego przypadku możliwość, żeby zarobić jakiekolwiek pieniądze.

Obóz dla uchodźców. Czarnoskórzy nędzarze stoją w kolejce i cierpliwie czekają po odbiór dziennej racji żywności. Między nimi przechadzają się młodzi biali ludzie i uśmiechając się robią im zdjęcia. Ci młodzi to wolontariusze z zachodniego świata, na ich koszulkach widnieje logo organizacji pomocowej, która ich tutaj sprowadziła. Loga są wszędzie, na paczkach, namiotach, samochodach. Wszystko jest dobrze zorganizowane, widać w działaniach profesjonalizm oparty na wieloletnim doświadczeniu. W oczach czarnych ludzi bezbrzeżny smutek i apatia. Przechodzi grupa profesjonalnych zachodnich fotografów. Duże drogie aparaty. Fotografują uchodźców profesjonalnie. Tak się fotografuje małpy w ZOO.

Kinszasa. Dużo ludzi, atmosfera festynu. Idą politycy, pozdrawiając naród. Ich białe kołnierzyki kontrastują z czarnymi twarzami. Drogie limuzyny podjeżdżają pod wielki pałac Bulwarem Lumumby. To doroczna konferencja Banku Światowego. Dzisiaj Kongo się dowie, jaką kwotę roczną dostanie z ogromnego funduszu pomocowego, na który składają się najbogatsze państwa świata. Pada suma, jest imponująca.

Następna scena to konferencja prasowa, profesjonalni eksperci odpowiadają na pytania dziennikarzy. Renzo Martens pyta jaką część przychodu rocznego Konga stanowi pomocowa dotacja. Bo statystyki mówią, że jest więcej warta niż cały eksport surowców naturalnych, których Kongo przecież ma dość sporo. I czy nie należałoby się zastanowić, że nędza ogromnej większości mieszkańców powinna zostać potraktowana jako surowiec naturalny tego kraju, gdyż przynosi mu tak ogromny dochód. Po co zwalczać biedę, jeżeli ona tak dobrze przekłada się na gospodarkę?

Renzo Martens zadaje pytanie w czasie konferencji prasowej

Eksperci patrzą na siebie z zażenowaniem. Bieda nie jest przecież żadnym zasobem ani wartością, bieda to deficyt, który starają się zmniejszyć bogate kraje, przekazując pomocowe pieniądze. To przecież wie każdy, to oczywiste, tak funkcjonuje cywilizowany świat.

Film Renzo Martensa dowodzi, że nikomu tak naprawdę nie zależy na zmniejszeniu biedy w biednych krajach, bo to nie jest ich priorytet. Biedni ludzie zawsze byli, są i będą. I na to się nic nie poradzi.

Ale te wielkie pieniądze… Co z nimi? Jakie są kanały ich dystrybucji?

Renzo Martens nie jest naiwny. Jest dobrym obserwatorem i chce dobrze. Wie, że jedyna pomoc na jaką mogą liczyć biedni ludzie może przyjść tylko od nich samych. Przez zmianę sposobu myślenia, szukanie nowych niestandardowych pomysłów, zmieniających coś na lepsze w ich indywidualnej sytuacji.

W którymś momencie widzimy rybaków wypływających na połów, jak to od wieków robili ich przodkowie. Łowią kilka marnych ryb, na pewno z tego nie wyżywią siebie i swoich rodzin. Ryb już tutaj nie ma, bo albo zostały wytrute, albo przez zmiany klimatyczne pływają w zupełnie innych miejscach, poza zasięgiem małych łodzi wiejskich rybaków. Ale oni mimo wszystko co świt wypływają na morze z przewidywalnie marnym skutkiem. Czy kiedyś przestaną? Wygląda na to, że nie, że raczej prędzej umrą z głodu. Jakby nie widzieli, że świat się zmienił, że teraz potrzebny jest inny, nowy pomysł na ich życie.

*          *          *          *          *

Film Renzo Martensa jest specyficznym filmem drogi. Poznajemy nowych ludzi, nowe sytuacje. Wszędzie nędza i cierpienie. A tam gdzie jest instytucjonalna pomoc, zawsze oznaczona logami wielkich organizacji, jest ograniczona do sytuacjach ostatecznych i kryzysowych i nie przekłada się na poprawę warunków życiowych normalnych ludzi. Po drodze widzimy ciała pomordowanych przez jakieś bandy obozujące w niedalekiej puszczy, które w rabunku i permanentnym kryzysie znalazły swój sposób na życie. Ciała pomordowanych ochoczo fotografują fotografowie, o których była już mowa wcześniej. Renzo Martens z nimi rozmawia, dowiaduje się, jakie stawki otrzymują za dobre zdjęcie. A dobre zdjęcie to takie, które pokazuje nędzę i nieszczęście, najlepiej żeby to były trupy, jakieś zamieszki czy katastrofy humanitarne. Pozytywny przekaz nikogo nie interesuje. Następnie odwiedzamy szpitale pełne chorych i zagłodzonych ludzi. Widzimy rozpacz matki, której właśnie umarło dziecko. Widzimy rozpacz ojca, który mimo pracy ponad siły nie jest w stanie wyżywić swojej rodziny. W garnku na palenisku gotują się jakieś liście, jedzenie bez żadnej wartości, jedynie zapychające żołądek. Widzimy to wszystko z bliska, przez obiektyw małej kamery z zabrudzonym obiektywem, wszystko na żywo, bez upiększających zabiegów i filtrów w postaci ego fotografa czy estetyzujących ujęć. I jesteśmy przerażeni.

Jak ci ludzie mają sami sobie pomóc? Jak zmienić ich sposób myślenia, podejście do życia, czy to jest w ogóle możliwe? To pytanie jak mantra przewija się przez cały film. I stajemy się świadkami ostatniej próby, która wydaje się mieć szansę na powodzenie.

Spotykamy grupę młodych ludzi zajmujących się zawodowo fotografią w swoim lokalnym środowisku. Wykonują różne usługi typu zdjęcia ze ślubów i wesel, różnych imprez rodzinnych, fotograficzne pamiątki, zdjęcia do dokumentów. Cennik firmy świadczy o tym, że pieniędzy ledwie starcza na pokrycie kosztu materiałów. Ale przecież wiadomo, że biedni ludzie, ich klienci, nie mogą zapłacić więcej, bo ich na to nie stać. Renzo Martens podpowiada im genialny w swojej prostocie pomysł: niech fotografują nędzę, której tyle wokół nich, chore zagłodzone dzieci, może zdarzy się jakiś trup, może wybuchną jakieś rozruchy. Zgwałcone kobiety, ich łzy, też są dobrym tematem. I oni tu mają wszystko pod ręką, na miejscu, mają do wszystkiego dostęp, bo wszystkich znają, ich zdjęcia mają szansę być najlepszymi z możliwych, bo wykonane w najlepszym czasie i miejscu. Renzo Martens przedstawia lokalnym fotografom kalkulację opartą na stawkach zachodnich fotografów sprzedających swoje zdjęcia agencjom. Postanawiają spróbować po tym, jak Renzo zobowiązuje się pomóc im w sprzedaży zdjęć komuś, kto potencjalnie powinien być nimi zainteresowany.

Renzo Martens przedstawia biznes plan

Jeden z fotografów w czasie pracy

Warto zaobserwować jak powstają zdjęcia. Renzo jako fachowiec asystuje i podpowiada. Chłopcy wciągają się w zadanie. W końcu wszyscy z plikiem fotografii lądują w gabinecie osoby odpowiedzialnej za kontakty prasowe w wielkiej organizacji pomocowej, której loga przewijają się przez cały film.

Nie będę opisywał wszystkich szczegółów rozmowy, bo powinniście ją zobaczyć i usłyszeć sami. Jednak zdradzę jaki był, przecież przewidywalny, jej efekt. Dla mojej narracji jest to konieczne i kluczowe. Ale nie bójcie się, i tak będziecie mieli jeszcze co oglądać i zostaniecie niejednym zaskoczeni, jeżeli zdecydujecie się na zobaczenie tego filmu. Wybaczcie mi więc ten jeszcze jeden drobny „spojler”.

Oczywiście organizacja pomocowa nie jest zainteresowana tymi zdjęciami. I nawet nie to jest największą przeszkodą, że są one słabej jakości czy też mało profesjonalne. Najbardziej przeszkadza intencja, z jaką zostały zrobione. Bo miejscowi fotografowie chcą na nich zarobić! Nie pomaga argumentacja, że przyjezdni fotografowie nie robią przecież swoich zdjęć za darmo. Że ponoszone są ogromne koszty. Że zdjęcia pokazujące nędzę biednych ludzi biorą udział w komercyjnym obrocie fotografii kolekcjonerskiej czy też zdobywają nagrody w różnych światowych konkursach, a to są tylko dodatkowe, zupełnie poboczne, benefity wybranych fotografów. A bezpośrednio zainteresowanym, czyli uczestnikom tej nędzy, odmawia się zarobienia na niej w jakimkolwiek stopniu. Wszyscy inni mogą na tej nędzy zarabiać, a oni akurat nie?

No i tutaj wraca początkowa teza Renzo Martensa, że bieda biednych krajów jest ich zasobem, który może być eksploatowany, ale nigdy przez tych bezpośrednio zainteresowanych, których dotyka. Próby samoistnej zmiany losu, szukanie nowych dróg i pomysłów też raczej się nie sprawdzają. W którymś momencie w filmie krystalizuje się więc kolejna istotna teza. Że biednym ludziom i tak nie można pomóc, więc najlepiej będzie, jeżeli oni zaakceptują ten swój permanentny stan ubóstwa i mimo wszystko będą starali się cieszyć z takiego życia, jakie mają. Bo że będzie lepsze, na to raczej liczyć nie mogą. Teraz rozumiemy już o co chodzi z tym tytułowym „Enjoy Poverty”. Ciesz się ze swojej biedy, zaakceptuj ją, mimo wszystko.

Resztę zobaczcie sami. Warto.

*          *          *          *          *

Film ten widziałem po raz pierwszy wiele lat temu na Miesiącu Fotografii w Krakowie, pewnie niedługo po jego powstaniu. Był dla mnie szokiem. Najpierw głównie w warstwie wizualnej, bo głębsze zrozumienie, które esencjonalnie przedstawiłem powyżej, dojrzewało we mnie przez długi czas. Czy zgadzam się z wszystkimi tezami Renzo Martensa? Z większością tak, chociaż narracja ociera się tutaj czasami o zbytnie uproszczenia, co dotyczy głównie roli wielkich organizacji pomocowych i dystrybucji ogromnych pieniędzy. Jest jasne, że część ich wraca w formie zakupów do krajów, które na tę pomoc przeznaczyły środki. Że muszą zostać częściowo przeznaczone na koszta operacyjne działalności organizacji. Ale czy to tak naprawdę może być poważnym zarzutem? To jest dla mnie kwestia otwarta. Alternatywą jest żadna pomoc, a to chyba nie byłby dobry pomysł. Jednak teza, że instytucjonalna pomoc humanitarna nie przekłada się na podnoszenie poziomu życia mieszkańców i reaguje jedynie w sytuacjach kryzysowych, wydaje mi się udowodniona.

Jeszcze jedna konieczna dygresja. W ostatnich latach w środowisku profesjonalnych fotografów dało się słyszeć głosy, że wielkie agencje fotograficzne w ramach oszczędności korzystają z lokalnych fotografów, niekoniecznie tak dobrych i zaangażowanych, jak zachodni profesjonaliści, ograniczając im przez to możliwości rozwoju i zarobkowania. Na ten problem zwracał między innymi uwagę śp. Krzysztof Miller. Film Martensa pokazuje sytuację z drugiej strony, w dodatku już ze sporego oddalenia czasowego, czyli ponad 12 lat. Gdzie leżała prawda wtedy, a gdzie leży obecnie? Pewnie jak zwykle gdzieś pośrodku…

No i jeszcze te żuczki i gombrowiczowskie rozterki. Oczywiście my stawiamy się w roli Szlachetnego Witolda, rozumiemy jego ból i cierpienie, współczujemy mu. A gdyby tak spróbować wczuć się w ból i cierpienie tych żuczków? Może to w obecnej sytuacji byłaby dla nas lepsza perspektywa? Może właśnie teraz wielu z nas, przewróconych przez koronawirusowy wiatr, leży na chitynowych pleckach i czeka na pomoc? Może właśnie tak?

Codziennie w telewizorach oglądamy tych, których zadaniem powinna być pomoc w stanięciu nam z powrotem na nogi. W warstwie werbalnej widać ich wysiłek, zmęczenie i podkrążone z wysiłku i niewyspania oczy. Czy możemy jednak realnie na nich liczyć? Czy pomoc nam jest w ogóle ich głównym priorytetem? Każdy z nas obecnie żyjących tu i teraz ma swoje osobiste doświadczenie i swoją na ten temat opinię. I pewnie jak zwykle w takich przypadkach, wielu z nas będzie musiało sobie pomóc samodzielnie. I pewnie większość z nas jakoś tam da sobie radę. Większość.

*          *          *          *          *

Gombrowicz w końcu zrozumiał, w jak idiotycznej znalazł się sytuacji. Zawiesił w sobie współczucie, pomyślał, że gorąco, że trzeba już wracać, że obiad, że kolacja, że coś tam coś tam… A na plaży zostały żuczki ze swoim bólem. No ale one i tak już dawno nie żyją, bo to wszystko było ponad 60 lat temu. A w ogóle to kto by się przejmował jakimiś tam robakami.

*          *          *          *          *

Film Renzo Martensa można zobaczyć na jego stronie internetowej (link) po uiszczeniu symbolicznej opłaty 3,26USD, która jest przekazywana do Institute for Human Activities w Republice Konga (link). Oczywiście można pójść na skróty i zobaczyć go na YouTube z polskimi napisami, za darmo, link.

Lektura uzupełniająca: najnowsza płyta Kazika pod tytułem „Zaraza”. Posłuchajcie, jest mocno w temacie. Link.

Fragment Dzienników Gombrowicza, o którym mowa w tekście: Rok 1958, IV, wtorek. A jak już przeczytacie wtorek, to zaraz potem jest czwartek i tak już poleci…

Cała ta historia zaczyna się od nieszczęścia.

W Armenii ludzie burzą się przeciwko autorytarnym rządom, niektórych w ramach odwetu władza zaczyna represjonować. Szczegółów tego konkretnego przypadku nie znamy, jedna armeńska rodzina decyduje się na wyjazd z kraju. Udaje im się otrzymać polską wizę, ale docelowo chcą zamieszkać w Szwecji. Realizują swój plan i przejeżdżając przez Polskę składają wniosek azylowy w Szwecji. Jest początek 2018 roku.

Matka, ojciec, córka, syn.

Dostają mieszkanie, dzieci idą do szkoły. Równolegle pracują urzędnicy. Po jakimś czasie okazuje się, że rodzinę czeka deportacja do Polski, że dopiero tam zostanie rozpatrzony ich wniosek azylowy. Takie są przepisy. Córce najbardziej zapada w pamięć słowo deportacja. Atmosfera w domu jest ciężka, załamał się życiowy plan, z którym wiązali tak wielkie nadzieje. Stres związany z sytuacją niepewności i zagrożenia przenosi się na dzieci.

Ewa, bo tak ma na imię ich córka, zaczyna chorować. Izoluje się od świata, zapada się w sobie. Przestaje jeść, odzywać się, nie reaguje na bodźce zewnętrzne. Zasypia. Nieświadoma niczego przeżywa brutalną deportację rodziny ze Szwecji do Polski. Wszyscy lądują w specjalnym ośrodku w podwarszawskim Dębaku, gdzie Ewa nadal pozostaje w śpiączce. Jeszcze w Szwecji zdiagnozowano u niej chorobę zwaną syndromem rezygnacji. Zapadają na nią czasami dzieci w rodzinach o niepewnym statusie i żyjących w ciągłym zagrożeniu. Jest to reakcja obronna młodego organizmu, który nie potrafi poradzić sobie z zabójczą dawką stresu.

I w tym miejscu do naszej opowieści należy włączyć Dorotę Borodaj. Jest to reporterka od lat zajmująca się społecznie ważnymi i często trudnymi tematami. Obok których większość przechodzi obojętnie, a ona uważa je za ważne. Tak jak ważnym wydał jej się problem nieszczęścia rodzin, w których ktoś zachorował na syndrom rezygnacji. Przygotowuje o tym artykuł dla Dużego Formatu, zbiera materiały, kontaktuje się z lekarzami w Szwecji, którzy na co dzień mają do czynienia z takimi przypadkami. I dowiaduje się o rodzinie Ewy deportowanej do Polski.

Dorota Borodaj dociera do nich i swój tekst opiera na historii Ewy. Widać w tym artykule pasję i chęć pomocy. I przeświadczenie, że w Polsce rodzina ta znalazła o wiele lepsze miejsce do życia niż w Szwecji. Ewa w międzyczasie powoli wybudza się ze śpiączki. Kiedy tekst jest gotowy redakcja pyta, czy ktoś mógłby wykonać zdjęcia do reportażu. Jest ktoś taki. To Tomek Kaczor, czyli mąż Doroty. Fotograf. Profesjonalista. Oczywiście on może zrobić potrzebne zdjęcia.

1 czerwca 2019 Ewa porusza się jeszcze na inwalidzkim wózku, ale od jakiegoś czasu jest już wybudzona i świadoma. Fotograf z całą rodziną idą do pobliskiego lasu, żeby tam zrobić zdjęcia. Tomek wie, że najważniejsze jest to ilustrujące artykuł, przedstawiające całą rodzinę. I jeszcze jedno, pionowe, bo może się zdarzyć, że takie będzie potrzebne na okładkę.

I właśnie to zdjęcie pionowe będzie walczyć o zwycięstwo w tegorocznym konkursie World Press Photo.

 *          *          *          *          *

Tomek Kaczor przed nominacją konkursową WPP nie był zbyt dobrze znany w środowisku profesjonalnych fotografów. Ma swoich klientów i swoje zlecenia, od lat już żyje z fotografii. I jeżeli zdarza się taka możliwość, to chętnie współpracuje ze swoją żoną Dorotą. Mają wspólny system wartości, interesują ich te same tematy. Można to zaobserwować na przykładzie artykułów opublikowanych w Magazynie Kontakt, piśmie programowo łączącym lewicową wrażliwość z katolicką nauką społeczną. Piśmie tworzonym przez grono ludzi związanych z kościołem, którzy mimo wielkich oporów próbują zmienić go od wewnątrz.

 *          *          *          *          *

17 czerwca 2019 ukazuje się tekst Doroty Borodaj w Dużym Formacie. Na okładkę trafia pionowy kadr, zbliżenie twarzy Ewy. Nie mogę od tej twarzy oderwać wzroku. Jej podkrążone oczy patrzą szczerze, z wyrzutem. Niepokoi plastikowa rurka wystająca z nosa dziewczyny. To jest „punctum” tego zdjęcia. Nie mogę się z tą rurką oswoić. Wiem, że służy do karmienia chorych, że rurka prowadzi bezpośrednio do żołądka. Próbuję sobie taką wyobrazić w moim nosie i moja wyobraźnia zawodzi. Widać, że bohaterka przeżyła coś strasznego. Wygląda tak, jakby niedawno powróciła ze świata zmarłych. Trochę pocieszenia przydają widoczne w kadrze ręce, wiadomo, że nie jest sama, że jest ktoś, komu na niej zależy. Zdjęcie wzbudza emocje i współczucie, nie pozostawia mnie obojętnym.

W ostatnim możliwym do tego dniu Tomek Kaczor wysyła okładkowe zdjęcie na konkurs World Press Photo. Jego wartość zostaje przez jurorów rozpoznana. Zdjęcie znajduje się w wąskim wyborze tych, które mają szansę otrzymania tytułu Zdjęcia Roku.

Wiele osób było przekonanych, że właśnie to zdjęcie, tak mocne, tak inne od pozostałych, wygra ten konkurs. Ja również byłem w ich gronie. Ale niestety nie zdobyło głównej nagrody. A było wyjątkowym zdjęciem na przestrzeni ostatnich kliku lat konkursu. Dlaczego nie wygrało? Myślę, że jurorzy przestraszyli się konsekwencji takiego właśnie wyboru.

Wszystkie zdjęcia w stawce finałowej (poza outsiderem, zdjęciem z zaplecza targów zbrojeniowych w Abu Dhabi) wymagały wielkiego nakładu sił i środków, żeby móc powstać. I są to wspaniałe zdjęcia, wykonane przez autorów, którzy czasami przez wiele miesięcy zajmowali się fotografowanymi przez siebie tematami. Którzy często narażali swoje życie i zdrowie dla wykonania swojego najlepszego zdjęcia. Zwycięzca konkursu, Japończyk Yasuyoshi Chiba, fotografował zamieszki w Sudanie, w czasie których wojsko strzelało do nieuzbrojonego tłumu. Demonstrowano tam przeciwko wieloletniej dyktaturze i szczęśliwie doprowadzono do ugody uwzględniającej część postulatów protestujących. Wielka sprawa dla Sudanu i wspaniałe ikoniczne zdjęcie wykonane przez słynnego agencyjnego fotografa, już trzykrotnie wyróżnionego we wcześniejszych edycjach World Press Photo.  Zdjęcie odpowiadające wszystkim oczekiwaniom reporterskiej branży, działającej globalnie, w skali światowej.

Tylko, że takie zdjęcie wygrywa co roku. To jest standard. Wielkie agencje, wielcy fotografowie, wielkie pieniądze. Może właśnie teraz był czas na inną, niestandardową i odważną decyzję jurorów?

Tomek Kaczor, mało znany fotograf, w ciągu jednego dnia, bez narażania życia i ponoszenia nadmiernych kosztów, zrobił zdjęcie absolutnie wyjątkowe. Zdjęcie symbolicznie pokazujące tragedię uchodźców tego świata. Ich nieszczęście, marzenie o lepszym życiu, które z wielu względów nie może się spełnić. Niemy krzyk dziewczyny znajdującej się u progu życia, które już na samym początku zostało strasznie okaleczone. Jak życie wielu dzieci – uchodźców, wypędzonych, mieszkających w przejściowych obozach, latami czekających na rozstrzygnięcia, marnujących swoje zdolności i talenty, o których nawet nigdy się nie dowiedzą, że je posiadają. To jest przesłanie, które w tym roku przegrało z protestami w Sudanie.

Kiedyś usłyszałem od pewnego znamienitego fotografa, że w konkursie fotograficznym nie można przegrać, można tylko wygrać. Tomek Kaczor wygrał konkurs WPP w kategorii „Portret, zdjęcie pojedyncze”. To naprawdę wielki sukces. I należy mu pogratulować. Nie jest wykluczone, że to zdjęcie pozostanie zdjęciem jego życia, chociaż oczywiście życzę mu jeszcze wielu ikonicznych fotografii. Myślę, że wszyscy powinniśmy się cieszyć razem z nim.

 *          *          *          *          *

Opowieść domaga się zakończenia. Dopowiedzenia do końca historii Ewy i jej rodziny. Nadal są w Polsce. Ewa całkowicie wyszła już z choroby syndromu rezygnacji.  Razem z bratem chodzą do szkoły, nauczyła się polskiego, jest w pełni zintegrowana ze swoich środowiskiem. Nie wiem tylko, czy już zakończyła się procedura azylowa jej rodziny, która miała się odbyć w Polsce. Mam tylko nadzieję, że po tylu cierpieniach, które przeszli, będą mogli pozostać w Polsce już na stałe.

Bo dobrze by było, gdyby człowiek bywał czasami człowiekowi człowiekiem. Świat byłby przez to po prostu lepszy.

 *          *          *          *          *

Informacje:

Zdjęcia autorstwa Tomka Kaczora pobrane z jego strony autorskiej i artykułu Doroty Borodaj w Gazecie Wyborczej / Dużym Formacie.

Strona autorska Tomka Kaczora: link

Artykuł „Dzieci śpią ze strachu”, Gazeta Wyborcza / Duży Format, link

Artykuł „Z nich zaś największa jest miłość”, Magazyn Kontakt, link

Strona konkursu World Press Photo z wynikami WPP 2020, link

Bardzo interesujący artykuł Joanny Kinowskiej dla Przekroju, analizujący finałowe zdjęcia tegorocznej edycji konkursu WPP, link

Rok temu (2018) widziałem wystawę Marka Lapisa pod tytułem „Biało-czerwona” podczas 15-go Rybnickiego Festiwalu Fotografii RFF. Była to jedna z ważniejszych wystaw tego Festiwalu. Nie wzbudziła jednak mojego zachwytu. Wydała mi się zbiorem dość przypadkowych zdjęć wykonanych z wykorzystaniem naszych barw narodowych w kadrze. Pomysł nienowy, już kiedyś zaistniał podobny projekt autorstwa Andrzeja Zygmuntowicza, tak mi się wtedy przypomniało. Niektóre zdjęcia z wystawy wydały mi się wtedy zabawne czy też anegdotyczne, same mocne kadry, zbyt wielka koncentracja wysokoprocentowego przekazu, a ogromne formaty sugerowały mi wtedy przerost formy nad treścią.

Teraz leży przede mną książka oparta na tym projekcie. Spowodowała, że całkowicie zmieniłem mój do niego stosunek, a mówiąc szczerze wpadłem w zachwyt.

Książka jest pięknie wydana. Już okładka zaskakuje. Biel. I cztery słowa. Proste jak nasza flaga. Biało-Red-White-Czerwona. Tak jakoś nie po kolei. Już to zastanawia. A to co w środku jeszcze bardziej.

Marek Lapis z edytorem Adrianem Mirgosem dokonali cudu edycji. Poukładali zdjęcia w pary, które przez to zyskały zupełnie nowy kontekst. Autor zbierał te zdjęcia przez 9 lat, więc wybierano z wielotysięcznego zasobu. Zbyt mocnych solistów zestawiono z białą kartą, którą każdy oglądający może zapisać sobie sam. Jest chwila na oddech, ale w wielu miejscach jest mocno. I jest tych zdjęć dokładnie tyle, ile trzeba, czyli 90. I te zdjęcia wreszcie, w przeciwieństwie do wystawy, gadają.

O czym są te zdjęcia? O nas, czyli Polakach. O tym, jacy obecnie jesteśmy. I wychodzi mi, że bycie Polakiem jest kłopotliwe, czasami obciachowe, rzadko radosne albo chociaż dostojne. Zdjęcia w sporej części są naszą karykaturą. Powinniśmy się na nie obrazić. Powinny nas oburzyć. Powinien wybuchnąć skandal. Ale czy do niego dojdzie?

Zdjęcia te skutecznie spuszczają powietrze z nadętego balonu naszego patriotyzmu. Są piekielnie inteligentne, rzadko dosłowne czy opisowe, głownie operujące symbolem lub metaforą. Często satyryczne czy wręcz obrazoburcze. Każde jest jakąś zagadką, która pobudza procesy myślowe. Wiele z nich przedstawia sceny z wydarzeń patriotycznych i to są te najmocniejsze w wymowie. Nawet prezes Jarosław Kaczyński załapał się osobiście. Jego odwieczny konkurent Donald Tusk występuje w formie kukły w towarzystwie białych i czerwonych baloników. Mamy demonstrantów kodowskich, Ogólnopolski Strajk Kobiet, dziewczynę z ONR-u, której wzrok oskarża cały świat. No i wątek religijny, też oczywiście biało-czerwony. Zdjęcia z Woodstocku Jurka Owsiaka zestawione z podobnymi w wymowie kadrami z Lednicy ojca Jana Góry. Chyba wszystkie strony obecnego polskiego konfliktu są reprezentowane. Bo słowo konflikt jest przecież w naszym obecnym życiu kluczowe.

Wszyscy pod flagą biało-czerwoną, wszyscy śpiewają ten sam hymn. Po to, żeby wzmocnić i potwierdzić swoje racje, żeby w imieniu biało-czerwonej dokopać tym drugim, których się nie lubi, a może nawet nienawidzi. Te zdjęcia ostrzegają. Mówią: patrzcie, jacy jesteście, jak wyglądacie.

Jak wyglądamy?

Szukam analogii do tego co już było, bo przecież wszystko już było, i odgrzebuję w pamięci „The Americans” Roberta Franka. Książka w połowy lat 50-tych ubiegłego wieku, zdjęcia wykonane przez młodego wówczas przybysza z Europy, który przez okres dwóch lat fotografował amerykańską codzienność. No i jest ona niepiękna, bez retuszu, dodatkowo oczyszczona z tandetnych podmalunków i maskującej szpachli. I Polska Lapisa ma wiele wspólnego z Ameryką Franka. Demaskuje.

Amerykanom nie spodobał się obraz ich społeczeństwa przedstawiony przez Roberta Franka. Widzieli siebie piękniejszymi, kolorowymi, bardziej cool, w ogóle bardziej pod każdym względem. Społeczeństwo wysoce patriotyczne, homogeniczne w warstwie rządzącej krajem, uprawiające praktyczny rasizm, ale syte i zadowolone z siebie. Odrzuciło ten projekt, bo nie odpowiadał ich wyobrażeniu o samych sobie. Zanim ten projekt tam doceniono, minęły lata i nastąpiło w USA wiele zmian. Jak się okazało projekt wizjonerski i wzorzec fotografii społecznie zaangażowanej dla całego świata.

Czy Polakom spodoba się książka Marka Lapisa?

Gdyby Polacy byli w takim stanie ducha, jak Amerykanie w połowie zeszłego wieku, na pewno by ten swoisty „portret własny” odrzucili. Bo pokazuje on, że w wielu miejscach swojego polskiego ciała król jest nagi. Bo to są zdjęcia obrazoburcze i przerysowane. Czy chcemy, żeby nas tak pokazywano? Bo w gruncie rzeczy to przecież skandal!

Ale skandalu nie będzie. Bo każda ze stron konfliktu w Polsce odczyta to jako satyrę na tych drugich, tych, których się nie lubi. I wszyscy będą zadowoleni. I jakoś umknie to, że często barwy narodowe są barwami ochronnymi, pozwalającymi bezmyślnym osobnikom w sposób niezauważony wmieszać się w tłum podobnych sobie. I w 100 procentach pewnych swoich racji. Bez refleksji, że może druga strona też trochę jej ma.

Spójrzcie na zdjęcie taśmy odgradzającej na błotnistym polu. Odgradzającej nie wiadomo co od nie wiadomo czego. Biało-czerwone barwy sygnalizują miejsce zdarzenia, może przestępstwa. Ten zestaw kolorystyczny ostrzega, oznacza niebezpieczeństwo. Drogowe znaki zakazu na całym świecie są w takich kolorach. No i tak się składa, że to właśnie my, Polacy, jesteśmy biało-czerwoni. Zawsze na wysokim C, zawsze gotowi do walki. Co nam obca przemoc wzięła, szablą odbierzemy. Chętni do bitki i do wypitki. Tylko, że teraz nie mamy się z kim bić o naszą czy waszą wolność. Wiec bijemy się sami ze sobą. Więc ta biało-czerwona taśma na błotnistym polu jest ostrzeżeniem nas samych przed nami samymi. Czyli biało-czerwona, w interpretacji Lapisa, oddziela nas samych od siebie.

Nasi bracia Czesi mają w swojej biało-czerwonej niebieski klin. W swoim hymnie śpiewają o pięknie czeskiej ojczyzny. I mają do siebie duży dystans. Wszyscy znamy haszkowego Szwejka. Dla mnie symbolem czeskości jest scena z filmu „Pociągi pod specjalnym nadzorem” Jiriego Menzla, gdzie jeden z bohaterów filmu przybija pieczątki na gołej pupie pewnej panienki. A jest to film o II wojnie światowej, chyba najbardziej znany czeski film na świecie. Jakie obrazy z polskich filmów kojarzą nam się z II wojną światową? Jesteście Polakami, dopowiedzcie sobie sami. Polak nigdy nie zrozumie Czecha, tak jak Czech nie zrozumie Polaka. A czasami, powiem szczerze, wolałbym być Czechem.

Lapis lazuli to niebieski kamyk. Projekt Marka Lapisa to taki czesko-niebieski klin w naszej biało-czerwonej.  Projekt mądry i inteligentny, który z czasem będzie nabierał mocy. Projekt, który nie stawia się po żadnej stronie naszego konfliktu, stoi dokładnie pośrodku. I może kiedyś po latach nasi potomni, Polacy mądrzejsi po szkodzie, która niewątpliwie nastąpi, spojrzą na te zdjęcia i się zdziwią, dlaczego ich przodkowie na początku XXI wieku tak bezkompromisowo się zwalczali. A przecież można było inaczej, przecież to było takie proste, pomyślą. Czyli że tak jak to już raz w naszej najnowszej historii się zdarzyło, a konkretnie w 1989 roku, należało się dogadać. W imię dobra nas wszystkich, nas biało-czerwonych.

Ale to tylko pod warunkiem, że kiedykolwiek Polak zmądrzeje po szkodzie.

*   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *

W dniu 8.3.2019 Marek Lapis był gościem Krakowskiej Witryny Fotograficznej pod kierownictwem Marka Lasyka, gdzie przedstawiał projekt „Biało-czerwona”. Mówił o przygotowaniu książki, o współpracy z edytorem Adrianem Mirgosem, o tym, jak się kłócili o dobór zdjęć. Fotograf jest bardzo przywiązany do swoich obrazów i często brak mu do nich dystansu, który ma osoba z zewnątrz. Jak dla mnie edycja tego materiału podniosła go na bardzo wysoki poziom. Jest to dowód na to, że dzieło wspólne przeważnie jest lepsze niż dzieło indywidualne.

Marek mówił też o tym, w jaki sposób zebrał fundusze na realizację tego projektu. Uzyskał na przykład obietnicę wsparcia od dwóch podmiotów, jeden był kojarzony z PiS, drugi z PO. Wysłał im gotową makietę książki. Najpierw zadzwonili ci z PiS, obrażeni, że nie będą wspierać projektu, który wspiera w swej wymowie PO. A potem ci z PO, że nie będą wspierać czegoś, co wspiera PiS. Jest to dowód na to, że materiał jest bezlitośnie obiektywny. I w sumie najlepiej by było, gdyby się wszyscy obrazili i zaczęli o tym projekcie mówić. I w końcu dotarliby do meritum, że winien tej awantury nie jest rejestrujący sytuację fotograf, tylko sytuacja sama w sobie. I to zrobiłoby wiele dobrego.

Ale tak jak napisałem powyżej, nie wierzę w ten skandal, choć go serdecznie życzę.

*   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *

O projekcie „Biało-czerwona” Marka Lapisa można przeczytać tutaj: link1, link2

Zdjęcie wprowadzające: buty Marka Lapisa, Kraków, 8.3.2019.

Jesteśmy w połowie drogi między tym, który był, a tym, który będzie, więc jest to dobry moment, żeby napisać parę słów o bielskim FotoArtFesivalu. Powoli zaciera się pamięć o tym poprzednim, a należy już myśleć o następnym.

FotoArtFestival odbył się rok temu po raz siódmy, a z tych siedmiu udało mi się zobaczyć cztery ostatnie edycje. Więc mam porównanie, mogę stwierdzić co jest stałe, a co się zmienia. I już się cieszę, i mam nadzieję, na ósmy raz, choć to dopiero za rok.

Festiwal jest projektem autorskim. Dwóch osób – instytucji, Inez i Andrzeja Baturo. To był ich pomysł, szczęśliwie przed wieloma laty zrealizowany z pomocą władz miasta Bielsko-Biała. Ale we wszystkich działaniach, w tym co się w czasie festiwalu działo, zawsze czuć było rękę i nadzór ich obojga.

Teraz Andrzeja już nie ma, zmarł w czerwcu 2017 roku. Od dawna umawiałem się z nim na dłuższe spotkanie, żeby porozmawiać o fotografii i nie tylko, bo rozmowy z Andrzejem zawsze były interesujące i wynosiło się z nich wiele. Moim planem był większy tekst o nim, o jego pracy, zdjęciach, historii, której przecież był częścią. Ale nigdy do takiego spotkania nie doszło. Bo co prawda widywaliśmy się od czasu do czasu, ale Andrzej często czuł się źle, czego powodem była rozwijająca się choroba, z którą w końcu przegrał.

Zawsze wydaje nam się, że mamy dużo czasu, że ze wszystkim zdążymy. Że może jutro będziemy mądrzejsi, a wtedy zrobimy to lepiej. Ja od pewnego czasu już tak nie myślę.

Andrzej pozostanie patronem wielu fotografów, również moim, choćby przez to, że był długoletnim członkiem Komisji Artystycznej Związku Polskich Artystów Fotografików (ZPAF). Znał więc wszystkich kandydatów i późniejszych członków Związku, którzy musieli zdać przed Komisją egzamin. Był otwarty na każdy rodzaj fotografii, nie odrzucał nigdy niczego z założenia, ale szukał jakości w przedstawianych mu pracach. Zawsze pozostanie w mojej pamięci to, co usłyszałem od niego, kiedy pokazywałem mu moje prace po raz pierwszy, jeszcze długo przed ZPAF-owskim egzaminem. I jestem pewien, że wiele osób może opowiedzieć podobną do mojej historię z udziałem Andrzeja.

Na szczęście Inez Baturo podjęła dalsze działanie i doprowadziła ostatni projekt festiwalowy do końca. Wielkie jej za to dzięki. Oczywiście wiele osób pomogło, lista zasług innych jest bardzo długa, ale gdyby nie decyzja Inez o kontynuacji już tak mocno osadzonej w życiu fotograficznym imprezy, nic by z tego nie wyszło.

No więc udało się, FotoArtFestival się odbył, jest kontynuacja i nadzieja, że będzie trwał nadal.

Więc teraz przejdę do tego, co jest w tym festiwalu stałe. Stałe jest to, że artystów do Bielska wybiera i osobiście zaprasza Inez Baturo. Wiem, że z niektórymi ustala to przez lata, bo często trudno dopasować do siebie wolne terminy, logistyczne i finansowe możliwości. Myślę, że przez ten długi okres przygotowań i ustaleń, i dzięki temu, jaką osobą i osobowością jest Inez, większość twórców odwiedzających Festiwal zostaje jej przyjaciółmi. Jest to widoczne choćby w czasie ceremonii otwarcia czy Maratonu Autorskiego, kiedy to można zauważyć jej osobiste i ujmujące podejście do każdego gościa. Widać, że czują się dobrze i bezpiecznie w jej obecności, że jest to przez nią niejako gwarantowane, że publiczność odniesie się do ich pracy życzliwie, ale też uczciwie. Bo publiczność na tym festiwalu, a myślę tu głównie o Maratonie Autorskim, reaguje żywo na to, co widzi i słyszy. Widać, że na festiwal przychodzą, a czasami przyjeżdżają z bardzo daleka ludzie, których fotografia głęboko interesuje. I to jest według mnie równie ważna i wielka jego wartość.

Są dwa określenia, które bardzo dobrze definiują FotoArtFestival. Pierwsze to „O ludziach i dla ludzi”, drugie to „Slow life”. Bo chodzi o to, żeby w trakcie festiwalu zwolnić, mieć czas na zastanowienie, żeby otworzyć się na to, co prezentują nam zaproszeni twórcy w formie wystaw i w trakcie spotkań autorskich. A ta fotografia zawsze jest w wysokim stopniu humanistyczna, przekazująca pozytywne, ludzkie wartości. W czasie festiwalu nie ma pośpiechu, co prawda każdy autor ma w trakcie Maratonu swój limit czasu, ale jest go zawsze wystarczająco dużo na przedstawienie swojej prezentacji i dyskusję z publicznością, która często reaguje bardzo żywiołowo.

Można powiedzieć, że osoba Inez Baturo, publiczność i wystawy, liczni wolontariusze i cała infrastruktura festiwalowa stanowią ramy dające możliwość pełnego zaprezentowania się autorów, we wszechobecnie utrzymującej się atmosferze życzliwości. Nie znam drugiego takiego wydarzenia fotograficznego, którego ceremonia otwarcia odbywa się w teatrze, a prezentacja zdjęć zaproszonych autorów przy akompaniamencie muzyki granej na żywo przez zespół jazzowy. Jestem pewien, że jest to niezapomniane przeżycie dla zaproszonych twórców. Bo festiwal to przecież głównie oni, dla nich się do Bielska przyjeżdża. A są oni bardzo różni.

Antonin Kratochvil

Dla mnie większość autorów to przed festiwalem nazwiska nieznane. Oczywiście zawsze są gwiazdy, o których prawie wszyscy słyszeli (w ostatniej edycji do tej grupy zaliczyłbym Michaela Ackermana i Antonina Kratochvila), dla pozostałych przyjazd na FotoArtFestival jest często pierwszym kontaktem z polską publicznością, i też oczywiście tej publiczności z nimi. Często prezentacja twórcy na scenie w trakcie Maratonu Autorskiego dobrze i spójnie pokrywa się z festiwalową wystawą, ale bywa, że zaskakuje poprzez opowieść tylko luźno z nią związaną. Również sposób prowadzenia narracji jest bardzo indywidualny, od znakomitego przygotowania i wystudiowania każdego wypowiedzianego zdania, do improwizacji na gorąco. Zdarzają się wystąpienia, chociaż bardzo rzadko, kiedy to większość czasu przerzucane są slajdy w akompaniamencie ciszy, co oczywiście też ma swój urok, inne znowu są po brzegi naładowane treścią i informacjami.

Przez te cztery edycje, których byłem świadkiem, zebrało mi się w pamięci kilkanaście postaci, za które jestem wdzięczny festiwalowi, bo dzięki niemu mogłem te osoby zobaczyć i przeżyć na żywo. Nigdy i nigdzie przedtem nie zdarzyło mi się być świadkiem prezentacji fotografa, który by ze wzruszenia płakał na scenie, a stało się to w edycji 6 w przypadku Ernesto Bazana. Nigdy też nie zdarzyło mi się, żebym otrzymał kilkunastominutową wypowiedź autora dedykowaną mnie osobiście po zadaniu pytania, jak to było w przypadku Tomasza Tomaszewskiego przed pięcioma laty. Zafascynowała mnie postać Andreasa Bitesnicha, który opowiedział swoją drogę od sprzedawcy odkurzaczy do chyba największej postaci austriackiej fotografii. Albo Camille Seaman z jej fantastycznymi zdjęciami gór lodowych, którą może nawet bardziej pamiętam z przeglądu portfolio, od której usłyszałem bardzo wiele cennych wskazówek i podpowiedzi. W tej chwili przypomniał mi się Jacob Aue Sobol z bardzo osobistą opowieścią o Sabine, bohaterce jego pierwszej książki… Mogę tak jeszcze długo, ale może na nim już poprzestanę.

Czy ktoś zostało w mojej pamięci z ostatniej edycji? Oczywiście tak. Pewnie Rosjanin Evgeniy Vasin, inżynier wynalazca, który został dla fotografii odkryty ostatnio przez Irinę Popową, autorkę przedostatniej edycji festiwalu. Pracował w latach 80-tych ubiegłego wieku jako reporter na Sachalinie i w sposób fantastyczny udokumentował i przedstawił ówczesne życie w Związku Radzieckim w epoce rządów Gorbaczowa. Jego opowieść i wystawa były znakomite, głębokie, poruszające. Właśnie jego praca to kwintesencja klasycznej fotografii humanistycznej.

Wystawa Alaina Laboile była przez wielu oceniana jako najlepsza na całym festiwalu. Świetne zdjęcia, pokazujące jego dzieci, których ma sześcioro, a które fotografuje stale w swoim ogrodzie, wyglądającym jak tropikalna puszcza lub zakątek w raju. Zastanawiający i moim zdaniem kontrowersyjny był sposób i metoda pracy autora, który trochę przypominał fotografowanie w prywatnym Zoo. Tylko że zamiast zwierząt mamy tu do czynienia z dziećmi, które wychowują się bez chodzenia do szkoły niejako w czasie permanentnych wakacji. No cóż, we Francji jest to prawnie dopuszczalne, więc pozostaje nam cieszyć się z dostępu do jego pięknych zdjęć. Jednak do tej pory towarzyszy mi niepokojąca myśl o tych małych pięknych dzieciach tak niestandardowo wychowywanych, nawet bardziej, jak pamięć o wspaniałych zdjęciach.

Alain Laboile

Michael Ackerman niestety nie dotarł do Bielska osobiście, gdyż do samolotu nie zabrał swojego amerykańskiego paszportu i nie został wpuszczony na pokład. Tak więc spotkanie z nim odbyło się przy pomocy Skypa. Mimo tego było bardzo ciekawie szczególnie dzięki kilku pytaniom zadanym przez publiczność. Ponieważ w trakcie spotkania z nami autor równocześnie wykonywał kilka innych czynności, jak gotowanie kukurydzy i opiekowanie się córką, całość wyszła spontanicznie i dość zabawnie. Pytaniem bez odpowiedzi pozostanie kwestia, czy dzięki jego osobistej obecności na Maratonie Autorskim można było by lepiej poznać jego i jego fascynującą fotografię. Tego się już nigdy nie dowiemy.

Michael Ackerman

Wystawa Michaela Ackermana

Spotkanie z Antoninem Kratochvilem było trochę rozczarowujące. Składało się z prezentacji zdjęć z odautorskim krótkim komentarzem, często opisującym sytuację czy osobę widoczną na zdjęciu. Brakło mi trochę głębszej idei czy refleksji, którą każdy z uczestników spotkania mógłby zabrać ze sobą do domu. Może brakło też pogłębionych pytań ze strony publiczności, może fakt, że Antonin Kratochvil jeszcze niedługo przed przyjazdem do Bielska był chory, spowodował pewne uproszczenie prezentacji jego mocno oddziaływającej fotografii. Ale taka jest idea FotoArtFestivalu, że stwarza on ramy, które są później wypełniane przez artystów w sposób indywidualny i często nieprzewidywalny.

Z ostatniej edycji zapamiętałem wystąpienie i wystawę Jensa Juula, bardzo mocne portrety, opowieść o jego sposobie fotografowania i wchodzenia w interakcję z bohaterami swoich zdjęć. Bardzo dosadna fotografia, przedstawiająca często ludzkie pomarszczone i nieestetyczne ciała, które pomimo pozornej brzydoty prowokują do poszukiwania w nich wewnętrznego piękna. Ponieważ Jens prowadził w Bielsku-Białej w tym roku warsztaty fotograficzne, historia miała swój ciąg dalszy. Miałem możliwość, podobnie jak inni uczestnicy, poznania jego sposobu fotografowania, podejrzenia, w jaki sposób nawiązuje kontakt z ludźmi i skłania ich do pozowanie. Było to niezwykłe cenne doświadczenie.

Jens Juul

Jeszcze Frieke Janssens, która głównie zajmuje się fotografią reklamową, ale potrafi to robić tak, że jej zdjęcia posiadają niewątpliwą wartość fotografii artystycznej. Zachwycił mnie jej projekt dzieci palących papierosy. Sposób, w jaki uchwyciła pozy dorosłych palaczy w postaciach przedstawianych przez dzieci, jest niepowtarzalny.

Frieke Janssens

Na koniec Michał Adamski. Znamy się i lubimy, więc byłem szczególnie ciekaw jego prezentacji. Mam wątpliwości co do estetyki jego zdjęć, nawiązującej pewnie trochę do stylistyki czasów socjalistycznej Polski, ale rozumiem tę konwencję i nie widzę w tym wady. Jedna cecha tych zdjęć mnie ujęła, to jest ich zagadkowość. Przedstawione przez Michała sytuacje nie są sytuacjami standardowymi, które codziennie się spotyka, więc wymagały od autora sporej dozy zmysłu obserwacji i odpowiedniej egzekucji. Dlatego też z przyjemnością wysłuchałem jego objaśnień do wystawionego w ramach festiwalu projektu, przy czym na szczęście nie wyjaśnił wszystkiego do końca.

Michał Adamski

Bo z biegiem lat przyznam szczerze, coraz wyżej cenię sobie fotografię, która nie jest dosłowna i pozostawia margines interpretacji od takiej, która nie pozostawia żadnych wątpliwości i nie stawia żadnych pytań. Lubię też, kiedy fotografia zawiera w sobie może nawet maleńką, ale jednak wyczuwalną, dawkę przewrotności. Trochę tak jak szczypta soli dodana do chleba, bez której jego smak nie jest nigdy pełny i satysfakcjonujący.

Czy coś można by, albo może należałoby, w przyszłości zmienić? Na pewno. Przede wszystkim szerzej rozpropagować ten festiwal, zaciekawić nim więcej osób, które nabrałyby ochoty na przyjazd i jego osobiste przeżycie. Być może trzeba by spróbować ściągnąć większą liczbę artystów o znanych w Polsce nazwiskach, co wzbudziłoby niewątpliwie większe zainteresowanie. Może należałoby spróbować przywrócić przegląd portfolio, na pewno z lekkimi modyfikacjami utrzymać przegląd DiasShow, czyli pokaz fotokastów. Dla porządku wspomnę o wydarzeniach towarzyszących festiwalowi od lat, jak wystawa FotoOpen, gdzie każdy może przedstawić swoje prace fotograficzne, czy też różnych warsztatów. Być może dobrym pomysłem na przyszłość byłoby, żeby idea FotoArtFestivalu żyła również w okresie pomiędzy kolejnymi edycjami na przykład w formie okresowo organizowanych wydarzeń, organizowanych również w innych miastach, a nie tylko ożywała na okres trwania biennale. Może jakiś konkurs fotograficzny związany z Festiwalem? Wiem, że łatwiej się coś wymyśla niż realizuje, ale od myślenia i planowania trzeba zawsze zaczynać.

Zawsze po powrocie z FotoArtFestivalu zawsze jeszcze przez jakiś czas żyję w jego atmosferze, zanim wsiąknę w normalne codzienne życie. I ten stan, do pewnego stopnia, u mnie trwa nadal. Bo czas w Bielsku-Białej to też czas rozmów, dyskusji, spotkań z przyjaciółmi, często dawno nie widzianymi. Czas, kiedy to fotografia jest duchem unoszącym się nad wszystkim, co się tam wtedy dzieje, bo jej ciekawość i chęć jej przeżycia jest głównym powodem moich regularnych wizyt w Bielsku-Białej.

W związku z powyższym, droga Inez, bardzo liczę na powtórkę w kolejnej, ósmej już edycji, w październiku roku 2019.

Otto Snoek

John Heseltine

*   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *   *

Powyższy tekst ukazał się w 26 numerze Magazynu Pokochaj Fotografie. Został tam uzupełniony o zdjęcia kilku uczestników ostatniego FotoArtFestivalu. Zachęcam do sięgnięcia do tego materiału, link tutaj.